माझ्या स्मारकाआधी तुमची ‘थडगी’ कशी झाली?

संजय पवार

महाराष्ट्रभरातल्या, देशातल्या आणि विदेशातीलही माझ्या तथाकथित भीमसैनिकांनो!

माझ्याच नावाने मिरवणाऱ्या तुम्हा सैनिकांना ‘तथाकथित’ म्हणताना मला काय वेदना होत असतील, याची पुसटशी जाणीव जरी तुम्हाला झाली तरी माझ्या या संवादाचे प्रयोजन साध्य झाले असे मी समजेन.

तथाकथित म्हणालो कारण आज देशभरात खंडीभर सेना आणि त्यांचे तेवढेच सैनिक सापडतील. माझे वडील सुभेदार होते आणि माझं बालपण कॅन्टोटमेंट परिसरात गेलं. ‘सैन्य, सेना आणि सैनिक’ याचं त्या काळातलं चित्रं व आजचं चित्र यात जमीन-अस्मानाचं अंतर आहे. पुढे माझी ओळख भीमा कोरेगावच्या महार पलटणीतील योद्ध्यांशी झाली. तो अभिमानास्पद इतिहास रक्तात घोळवून महाडचे चवदार तळे आणि काळाराम मंदिराच्या लढाईत मी आणि माझे सहकारी उतरलो, लढलो आणि जिंकलोही!

एका बाजूला गांधींच्या नेतृत्वाखालील स्वातंत्र्याची लढाई आणि दुसऱ्या बाजूला देशांतर्गतच फुले-शाहूंच्या वारसा आशीर्वादाने लढत असलेली जातीअंताची लढाई हा संघर्ष मोठा होता. पुढे पुणे करार, घटना समितीचा अध्यक्ष, संविधानाची निर्मिती, कायदा मंत्री, हिंदू कोड बिल, ते अर्धवट स्वीकारले म्हणून दिलेला राजीनामा आणि नंतरचे जाहीर धर्मांतर या सगळ्या कालखंडात जे माझ्या सोबत होते ते आज तुमच्यासारखे भीमसैनिक म्हणून कधी मिरवले नाहीत. समतेच्या विशाल व चिरस्थायी स्थापनेसाठी ते पायातले दगड झाले. त्यांच्यामुळेच तुम्हाला आज उभं राहायला जमीन लाभलीय!

‘घटनेचा शिल्पकार’ या शिवाय माझी इतर कुठलीच पात्रता या देशाने देशवासीयांना कधी दाखविली नाही. माझी डॉक्टरेट अर्थशास्त्रात आहे हे सर्व विसरले की दडवून ठेवले माहीत नाही! मी हे बदल पाहत होतो आणि मला दिसलं या नवश्रीमंत उच्च मध्यमवर्गात माझा भीमसैनिकही आहे! सरकारी, निमसरकारी नोकऱ्यातला, बँकांतला, विद्यापीठातून, महाविद्यालयातून शिकविणारा, स्पर्धा परीक्षातून थेट आयएएस, आयपीएस झालेला. मी म्हटलं वा! चला, संविधानिक मार्गाने आरक्षणातून आपली पात्रता, गुणवत्ता सिद्ध करीत हा गावकुसाबाहेरचा समाज या ग्राहककेंद्री नवसमाजात मोठमोठाल्या मॉलमध्ये ट्रॉली ढकलत इतरांसोबत चालत कार्ड स्वाइप करतोय. सामानाने भरलेली ती ट्रॉली चारचाकी गाडीच्या डिकीत ठेवतोय. जाहिरातीत शोभावीत अशी बायका-मुलं घेऊन छान ऐटीत गाडी हाकतोय. सरकारी अधिकारी पदावर असणारांची ऐट तर बघण्यासारखी. वर कुणी डिवचलंच तर आमच्या बापाने (म्हणजे मी!) हा हक्क दिलाय असं पानमसाला थुंकत सांगणं. सफारी झटकून, खुर्चीमागच्या नॅपकिनने तोंड पुसणं, सगळंच कसं एका नव्या स्थित्यंतराचं जिवंत चित्रं!

पण याच चित्राची आणखी एक बाजू आहे. ती आहे वाढत्या शहरीकरणाची. भारतीय जातीव्यवस्थेचं मुख्य प्रारूप खेड्यांच्या गावगाड्यात आजही अस्तित्वात आहे. त्यामुळे मीच या गावकुसाबाहेरच्या बहिष्कृत समाजाला ‘शहराकडे चला’ असा स‌ल्ला दिला होता. त्याच वेळी गांधी खेड्याकडे चला म्हणत होते. मी सल्ला दिला तेव्हा औद्योगिकीकरणाने ‘कामगार’ जन्माला घातला होता. शहरात कामगारांची गरज होती आणि तो अपवाद वगळता ‘जाती’ ऐवजी ‘वर्ग’ म्हणून गणला जात होता. गिरण्या, छोटे-मोठे कारखाने, सरकारी कार्यालये, पालिका यातून तृतीय व विशेषतः चतुर्थ वर्गात हा बहिष्कृत समाज ‘कामगार’ म्हणून काम करू लागला. शहरांचे अनेक भाग कामगारांच्या वस्त्या म्हणून तयार झाले. त्यांना सरकारी घरेही मिळाली. मात्र ९०च्या जागतिकीकरणानंतर हा कामगारवर्ग उखडला गेला. जो नवा कामगार आला तो कंत्राटी मजूर म्हणून शहरातल्या बकाल वस्त्यात खेड्यापेक्षा वाईट पण जातनिरपेक्ष जगू लागला. या वस्त्या जशा गुंडांच्या तशाच राजकीय पक्षांच्याही झाल्या. आश्चर्य म्हणजे यापैकी काही वस्त्या या माझ्याच निळ्या झेंड्याचं निशाण फडकवताना दिसतात. भीमनगर, अशोकनगर, रमाई, मिलिंद, नागसेन अशी नावावरूनच ही नगरं ओळखता येतात. सांचीच्या स्तूपाचं प्रवेशद्वार, बुद्धविहार, वाचनालय, ध्वजस्तंभ त्यावर अशोक चक्र हा या वस्त्यांचा तोंडवळा. इथे राहणारा सगळा वर्ग हा स्वतःला ओरिजिनल ‘जय भीम’वाला समजतो. तो सर्व प्रतीके ठाशीवपणे वापरतो. जय भीम, निळे टिळे, उपरणी, झगमगाटी जयंती, पुण्यतिथी. पुढाऱ्यांचे गटतट. त्याप्रमाणे वस्त्यांचे वाटप. या वस्त्यांतून फेरफटका मारल्यावर माझ्या लक्षात आले की भीमराव, आता नाही रे वर्गातच दोन गट झालेत. एक नाही रे, एक आहे रे. आहे रे मघाशी नोंदवला तो सधन, संपन्न, सुविद्य. तर नाही रे निर्धन, विपन्न, सुविद्य पण संधी नाकारलेला. एक क्रिमीलेयरवाला तर दुसरा शहराच्या सर्वात खालच्या लेयरवाला. आणि इथूनच कडवे, म‍वाळ, बामणी, विकाऊ असे कप्पे झालेत. भीमसैनिक म्हणजे रस्त्यावर उतरून जय भीम आरोळी ठोकणारा, खर्चिक जयंती साजरी करणारा. राजकीय पक्षांशी व्यवहार करणारा प्रसंगी व्यसनात आणि गुन्हेगारी विश्वात गुरफटणारा. याउलट संपन्न वर्ग व्हाइट कॉलर, सर्व प्रकारच्या ठाशीव निळाईपासून दूर, अभिजनांच्या चर्चात मध्यम लयीत बोलणारा, कर्मकांडाकडे झुकू लागलेल्या बौद्ध चालीरीतीपासून अंतर राखणारा. सर्व समाजमान्य तरीही ‘दलित’ हे लेबल चिकटवले जाणारा.

या दोन टोकांच्या, एकाच विचारांच्या मात्र विरुद्ध आचारांच्या मध्ये आणखी एक तिसरा वर्ग आहे. जो या दोन्ही गटाचे मिश्रण आहे! हा वर्ग संपन्न आहे, सुविद्य आहे पण त्याचवेळी त्यात वस्ती पातळीवरचं कडवेपण आहे. तो आग्रहाने जय भीम म्हणतो. फ्लॅट किंवा बंगल्यात दर्शनी लक्षात येतील अशा माझ्या व बुद्धाच्या प्रतिमा, सोबतीला स्वतःची कुणा महनीयासोबतची छबी, काही पुरस्कार, स्मृतीचिन्हे. हे रविवारी शुभ्र वस्त्रे घालून विहारात जाऊन बुद्धवंदना, त्रिशरण. भंतेजींना बोलवून घरगुती व सार्वजनिक कार्यक्रम. अलीकडे हा वर्ग बौद्ध तीर्थयात्राही काढतो. पण हे सगळं कडवेपण आपल्या कॉलनीत किंवा नोकरीच्या ठिकाणी SC. ST. युनियनमधून. सतत आरक्षण आणि आरक्षणावर आधारित प्रमोशन या चर्चेत रमणारा व इतर जातींकडे संशयाने पाहणारा हा वर्ग एका सुरक्षित बेटाची निर्मिती करून त्यात इतर जगाशी फटकून मर्यादित विश्वात जगत असतो. हा वर्ग क्रिमीलेयरसारखा सर्वमान्य होण्यापेक्षा स्वतःच्या जातीच्या वर्तुळातच सुरक्षित समजतो स्वतःला. पण जात्याभिमान म्हणून तो वस्ती पातळीवरील भीमसैनिकासारखा अस्तित्वाचा ठाशीवपणाही आपल्या बेटाबाहेर टाळतो.

क्रिमीलेयर आंबेडकरवादी, आपली ओळख निव्वळ दलित, आंबेडकरी न राहता ती व्यापक समाजचिंतक, सृजनशील व्यक्ती सामाजिक जाणीवेसह अशी ठसविण्याच्या प्रयत्नात असतो. वस्ती पातळीवरचा आक्रमक जय भीमवाला सब साले चोर है म्हणत सर्वच व्यवस्थांकडून आपली किंमत वसूल करण्यात किंवा हतबल होऊन विकाऊ होण्यात जिंदगी खर्च करतो. तर तिसरा गट ‘बौद्ध’ म्हणून ओळख ठसवताना ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर’ आणि ‘गौतम बुद्ध’ यापलीकडे तिसरी व्यक्ती, जग, समाज आहे, तिथे काही घडतेय यापासून अनभिज्ञ, पर्यायाने अज्ञानात सुख मानणारा.

नामांतरानंतर आता गेली काही वर्षे माझ्या राष्ट्रीय स्मारकासाठी इंदू मिल चर्चेत आहे. भाजपच्या केंद्र व राज्य सरकारांनी लंडनच्या घरापासून ते इंदू मिलच्या हस्तांतरात राजकीय सरशी करून घेतलीय. पण माझी चिंता आणि संताप हा आहे गांधींना केवळ ‘चष्म्यात’ शिल्लक ठेवणारं हे सरकार माझं कायमस्वरूपी ‘स्मारक’ करू इच्छित असताना त्रिभागलेला माझा समाज केवळ स्मारकाच्या तुकड्यावर समाधानी राहणार?

हे सरकार सत्तेत आल्या दिवसापासून असंविधानिक गोष्टी रेटून करतेय. संसदेच्या पायऱ्यावर डोकं टेकवून नंतर संसदेकडे न फिरकणारा, संसदीय परंपरांना न जुमानणारा पंतप्रधान हा देश पाहतोय. हुकूमशहाच ज्यांचे आदर्श आणि पुरोहितप्राधान्याची जातीव्यवस्था ज्यांच्या मनात, त्यांनी खाण्यापिण्यापासून, कलानिर्मितीपर्यंत अनेक क्षेत्रांत झुंडशाही जन्माला घालून देश सोळाव्या शतकाकडे नेण्याचा उद्योग चालवलाय आणि माझे तथाकथित भीमसैनिक शांत आहेत!

मलाच शरम वाटली जेव्हा उनात जाहीरपणे उघड्या अंगावर ज्यांच्या चेल्यांनी फटके मारले त्यांच्याच मांडीला मांडी लावून माझा तथाकथित भीमसैनिक मंत्रिपदाची शपथ घेतो, सामाजिक न्यायखात्याचा राज्यमंत्री होतो आणि वर बाबासाहेबानंतरचा पहिला केंद्रीय मंत्री म्हणून मिरवतो? हिंदू कोड बिलासारख्या मूलभूत परिवर्तनाच्या मुद्द्यावरून मी मंत्रिपदाचा राजीनामा दिला आणि इथे ‘गुरा’साठी, गुरासारखा मार खाऊनही या मंत्र्यासह त्रिभागलेला तथाकथित भीमसैनिक थंड! ज्या सनातनी व्यवस्थेविरुद्ध आयुष्यभर झगडलो तीच सनातनी व्यवस्था संविधानातील आचार, विचार, आहार स्वातंत्र्यावर घाला घालत असताना त्यांचा कडाडून विरोध करण्याऐवजी मंत्रिपदाचे बिस्किट चघळत बसतो? यासाठीच का होता महाड, नाशिकचा संगर? यासाठीच का मनुस्मृती जाळून, बुद्धाला शरण गेलो होतो?

आमच्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याबद्दल अनुद्‍गार किंवा घटनेला हात लावाल तर खबरदार! झोपेतून उठून एवढं एकच वाक्य बोलायचं आणि पुन्हा स्वतःच तयार केलेल्या ‘थडग्यात’ जाऊन झोपायचं!

कधी काळी विद्रोहाचं पाणी प्यायलेला, सूर्यकुळाचे वंशज म्हणवून घेणारा, प्रखर बुद्धिप्रामाण्य, विज्ञाननिष्ठा, जातीअंतासह समताधिष्ठित समाजनिर्मितीसाठी आग्रही असणारा हा बंडखोर समाज आता वस्ती पातळीवर राजकीय पक्ष, झोपडी दादा, बिल्डर, माफिया यांच्यासाठी प्राइस टॅगसह अॅव्हेलेबल झालाय. निर्मितीक्षम सृजनात्मक काम करणारा सधन, संपन्न संपृक्त वर्ग आता ‘यू टर्न’ घेऊन व्यवस्थेतच कसं सर्वसमावेशक होता येईल यासाठीच्या आत शिरण्याच्या ‘फटी’ शोधतोय. तर बुद्धासोबत माझाही देव बनवलेला खास सरकारनिर्मित नवबौद्ध नवमध्यमवर्ग मूक कर्णबधीर झालाय!

माझ्या तथाकथित भीमसैनिकांनो, घटना बदलली जाणार नाही, पण घटनेला हरताळ फासत राज्यात सत्तांतर घडवून आणली जाताहेत. कोंबडी, बकरी खाणारे बैल खाणाऱ्याला का व कोणत्या अधिकारात रोखू शकतात? जे आदिवासी साप, मुंगूस, कबूतर, घुशी, हरण, तितर असे विविध प्राणी खाऊन जगत होते आणि त्यासाठी त्याच प्राण्यांना जगवतही होते, त्यांना ‘वनवासी’ करून त्यांना वरण, भात, लिंबू व मेतकूट खायला घातले की त्यांचा विकास होईल हे घटनेतील कुठल्या कलमात आहे? धर्मांतरावर गळे काढणारे ‘आदिवासीचे वनवासी’ हे सांस्कृतिक आक्रमण कधी मान्य करणार? आणि ते कोण रोखणार? सर्व संविधानिक शिष्टाचार बाजूला सारत रात्रीत नोटबंदी होते, हजारो कामगारांचा रोजगार जातो, लघुउद्योग बंद पडतात, बँकांच्या रांगात माणसे मरतात, शेतकरी जमीनदोस्त होतो. एका माणसाच्या हट्टासाठी देश वेठीला धरला जातो तेव्हा कुठलं संविधान पाळलं जातं? घटना बदलणे यापेक्षा घटना बाजूला सारून, बेबंद वागणे हा घटनाद्रोह अधिक गंभीर आहे हे माझ्या तथाकथित भीमसैनिकांना कधी कळणार? आणि त्यांच्या मुठी वळणार?

लाखांचे मोर्चे काढून कोपर्डीचा न्याय फास्ट ट्रॅकवर मिळवून घेतला जातो पण त्याच जिल्ह्यातलं ‘खर्डा’ विसरलं जातं, खैरलांजीचा भोतमांगे अन्यायाच्या आगीतच होरपळत मरतो कारण सगळा समाजच थडग्यात निजलेला!

या देशाचे नागरिक म्हणून, हरेक असंविधानिक कृतीला विरोध करणे, त्यासाठी रस्त्यावर उतरणे, उच्चरवात काही सुनावणे हे ‘घटना बदला’पेक्षा जास्त महत्त्वाचे आहे. का राष्ट्रध्वज, राष्ट्रगीत यावरून सक्ती होते? का गोरक्षेसाठी माणसं मारली जातात? का पाकिस्तानात पाठवू या धमक्या दिल्या जातात? जे स्वतः खैबरखिंडीतून आले ते इतरांना चालते व्हा म्हणतात आणि तुम्ही शांतपणे ऐकून घेता? हिंदू धर्माचा पूर्ण एक्सरे, सीटी स्कॅन, एमआरआय करूनच आपण बौद्ध धम्म स्वीकारला ना? मग तीच सनातनी संस्कृती संविधानाच्या चौकटीतूनच संविधान टराटरा फाडतेय आणि तुमच्या विद्रोहाच्या पाण्याचे आईस क्यूब झालेले!

इंदू मिलची जागा माझ्या स्मारकासाठी निवडलीत तेव्हाच माझ्या छातीत कळ आली. ज्या मुंबई शहरात मी लेबर पार्टी काढली, जिथल्या लेबर कॅम्पात माझी चळवळ वाढली, त्या गिरणगावात मी राहिलो तो गिरणगाव कामगारांसह उद्‍ध्वस्त करून शहरीकरणाच्या नावाखाली नवश्रीमंतासाठी पद्धतशीरपणे गिरण्या संपवल्या, जिथे कामगारांच्या थडग्यावर चकचकीत इमले चढवले गेले अशाच एका कामगारांच्या थडग्यांनी आक्रंदणारी जागा माझ्या स्मारकासाठी निवडलीत. कामगारांच्या थडग्यावर माझं थडगं? या विचारानेच अंगावर काटा आला. माझ्या मागे माझ्या विचारांचेच थडगे उभारून त्याला ‘स्मारकाचे’ गोंडस नाव देणार त्यापेक्षा गिरणी कामगारांना तिथे घरे देऊन संविधान संकुल नाव दिलं असतं तर मला जास्त आनंद झाला असता. मला सतत एकाच जातीत कोंबणाऱ्या तुमच्यासह या देशाला मला केवळ दोनशे/तीनशे फुटाच्या पुतळ्यातूनच ‘उंची’ बहाल करायचीय?

आज कधी नव्हे इतकी विपरित स्थिती देशात आहे. विचारवंत, समाजचिंतक, परिवर्तनवाद्यांचे दिवसाढवळ्या खून होताहेत, खुनी मोकाट फिरताहेत, संविधानाच्या मूलभूत ढाच्यालाच धक्के देणारे आक्रमक, सनातनी निर्णय होताहेत आणि वर संविधान दौड आयोजित केली जातेय. परवा ती धावणारी माणसं पाहून मला वाटलं ही संविधान पळवून तर पळत नाहीएत ना?

माझ्या १२५व्या जन्मदिनानिमित्त खूप घोषणा झाल्या आणि शेवटी कशी तरी आद्याक्षरं जुळवत ‘भीम’ अॅप सादर केलं गेलं. ते कोण वापरतं? आणि वापरण्यासाठी ते चालू तरी होतं का?

७७ साली नेहरूंच्या कन्येने देशाचा तुरुंग केला आणि इंदिरा इज इंडियाची आरती गायली तेव्हा मला वाटलं आता आम्ही कष्टाने निर्मिलेलं संविधान गाडलं जातंय. पण आता परिस्थिती उलट आहे. त्यावेळी संविधान रक्षणासाठी गजाआड गेलेले भारतमातेच्या नावाखाली गोमातेला संविधानाची पाने चारा म्हणून खायला घालताहेत आणि विकासाची स्वप्ने दाखवत, विद्वेषाची बीजे पेरताहेत. स्वातंत्र्याचा संकोच होतोय. विचारांचा मुक्त अवकाश आक्रसला जातोय. माध्यमांचा घोडेबाजार तेजीत आहे आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांची कृत्रिम पैदास जोरात आहे. या सर्व असंविधानिक गोष्टींनी माझे ‘स्मारक’ त्यांनी कधीच बांधायला घेतलेय कारण माझ्या तथाकथित भीमसैनिकांनो त्यांना कळलंय माझ्या स्मारकाआधी तुमची थडगी तयार झालीत!

६ डिसेंबरला या! परस्परांच्या थडग्यावर काही फुले वाहू!

माझ्यातला ‘साहेब’ पळवून, मला नावापुरता शिल्लक ठेवलेला तुमचा ‘बाबा’!

Thanks : https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/samwad/dr-babasaheb-ambedkar-mahaparinirvan-din/articleshow/61892897.cms

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*